A. Produkty lecznicze dopuszczone do obrotu w Polsce

Ustawa z dnia 6 września 2001 r. Prawo farmaceutyczne (Dz.U. Nr 126, poz. 1381 z późn. zm.)

Art. 2.
W rozumieniu ustawy: [...]
3) ciężkim niepożądanym działaniem produktu leczniczego - jest takie niepożądane działanie, które bez względu na zastosowaną dawkę produktu leczniczego powoduje: zgon pacjenta, zagrożenie życia, konieczność hospitalizacji lub jej przedłużenie, trwały lub znaczny uszczerbek na zdrowiu lub wadę wrodzoną; działaniem niepożądanym produktu leczniczego - jest każde niekorzystne i niezamierzone działanie produktu leczniczego występujące podczas stosowania dawek zalecanych u ludzi lub zwierząt w leczeniu chorób, w celach profilaktycznych, diagnostycznych lub modyfikacji funkcji fizjologicznych, [...]
16) niepożądanym zdarzeniem natury medycznej - jest każde niepożądane zdarzenie występujące w wyniku terapii, niezależnie od tego, czy jest spowodowane działaniem leku, czy wynika z innych przyczyn,
17) niespodziewane działanie niepożądane produktu leczniczego - jest to niepożądana reakcja niewymieniona w Charakterystyce Produktu Leczniczego, [...]
24) podmiotem odpowiedzialnym za wprowadzenie produktu leczniczego na rynek – jest:
a) przedsiębiorca, w rozumieniu ustawy z dnia 19 listopada 1999 r. – Prawo działalności gospodarczej (Dz. U. Nr 101, poz. 1178, z 2000 r. Nr 86, poz. 958 i Nr 114, poz. 1193, z 2001 r. Nr 49, poz. 509, Nr 67, poz. 679, Nr 102, poz. 1115 i Nr 147, poz. 1643 oraz z 2002 r. Nr 1, poz. 2, Nr 115, poz. 995 i Nr 130, poz. 1112),
b) podmiot posiadający siedzibę w państwie członkowskim Unii Europejskiej,
c) osoba fizyczna będąca obywatelem państwa członkowskiego Unii Europejskiej
– który wnioskuje lub uzyskał pozwolenie na dopuszczenie do obrotu produktu leczniczego, zwany dalej „podmiotem odpowiedzialnym”, [...]
26) pozwoleniem na dopuszczenie do obrotu – jest decyzja wydana przez uprawniony organ, potwierdzająca, że dany produkt leczniczy może być przedmiotem obrotu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej,[...]
32) produktem leczniczym – jest substancja lub mieszanina substancji, której przypisuje się właściwości zapobiegania lub leczenia chorób występujących u ludzi lub zwierząt, lub podawana człowiekowi lub zwierzęciu w celu postawienia diagnozy lub w celu przywrócenia, poprawienia czy modyfikacji fizjologicznych funkcji organizmu ludzkiego lub zwierzęcego; pojęcie produktu leczniczego nie obejmuje dodatków paszowych uregulowanych w odrębnych przepisach, [...]

Art. 11. 1. Charakterystyka Produktu Leczniczego, o której mowa w art. 10 ust. 2 pkt 4, zawiera:
1) nazwę produktu leczniczego,
2) skład jakościowy i ilościowy w odniesieniu do substancji czynnych oraz tych substancji pomocniczych, które mają istotne znaczenie dla właściwego stosowania produktu leczniczego,
3) postać farmaceutyczną,
4) dane kliniczne obejmujące:
a) wskazania do stosowania,
b) dawkowanie i sposób podawania,
c) przeciwwskazania,
d) specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności dotyczące stosowania,
e) interakcje z innymi lekami i inne formy interakcji,
f) stosowanie podczas ciąży lub laktacji,
g) wpływ na zdolność prowadzenia pojazdów mechanicznych i obsługiwania urządzeń mechanicznych w ruchu,
h) działania niepożądane,
i) przedawkowanie,
5) właściwości farmakologiczne obejmujące:
a) właściwości farmakodynamiczne,
b) właściwości farmakokinetyczne,
c) przedkliniczne dane o bezpieczeństwie,
6) dane farmaceutyczne obejmujące:
a) wykaz składników pomocniczych,
b) niezgodności farmaceutyczne,
c) okres trwałości,
d) specjalne środki ostrożności przy przechowywaniu,
e) rodzaj i zawartość pojemnika,
f) instrukcję dotyczącą użytkowania leku,
7) wskazanie podmiotu odpowiedzialnego,
8) numer pozwolenia na dopuszczenie do obrotu,
9) datę wydania pierwszego pozwolenia na dopuszczenie do obrotu oraz datę jego przedłużenia,
10) datę zatwierdzenia lub częściowej zmiany tekstu Charakterystyki Produktu Leczniczego.
2. W przypadku produktów leczniczych weterynaryjnych w charakterystyce, o której mowa w ust. 1, należy podać dodatkowo okres karencji, który musi upłynąć od ostatniego podania, zgodnie z zaleceniami, produktu stosowanego u zwierząt, których tkanki lub produkty przeznaczone są do spożycia.

Art. 24.
1. Podmiot odpowiedzialny, który uzyskał pozwolenie [na dopuszczenie do obrotu produktu leczniczego], jest zobowiązany do:
1) wskazania osoby, do obowiązków której należeć będzie ciągły nadzór nad monitorowaniem bezpieczeństwa stosowania produktu leczniczego,
2) prowadzenia rejestru wszelkich działań niepożądanych zgłaszanych przez lekarzy i farmaceutów,
3) przedstawienia Prezesowi Urzędu raportów o działaniach niepożądanych produktów leczniczych:
a) bieżących - na każde żądanie,
b) okresowych - co sześć miesięcy w ciągu dwóch pierwszych lat po otrzymaniu pozwolenia i co dwanaście miesięcy przez następne trzy lata,
4) przekazywania Prezesowi Urzędu informacji o ciężkich niepożądanych działaniach zgłaszanych przez lekarza,
5) zawiadamiania o konieczności dokonania niezwłocznych zmian w Charakterystyce Produktu Leczniczego danych objętych wnioskiem o dopuszczenie do obrotu.
2. Informacje, o których mowa w ust. 1 pkt 4, podmiot odpowiedzialny zobowiązany jest zgłaszać Prezesowi Urzędu niezwłocznie, nie później niż w ciągu 15 dni od ich powzięcia.
3. Podmiot odpowiedzialny zobowiązany jest również do zapewnienia:
1) wprowadzania ciągłego postępu naukowo-technicznego związanego z metodami wytwarzania i kontroli produktów leczniczych, w oparciu o uznawane metody naukowe,
2) sprzedaży produktów leczniczych wyłącznie:
a) podmiotom uprawnionym do prowadzenia obrotu hurtowego,
b) zakładom opieki zdrowotnej do aptek szpitalnych,
c) jednostkom badawczo-rozwojowym w celu prowadzenia badań naukowych,
d) w ramach prowadzonego przez siebie lub zleconego innemu podmiotowi wywozu poza polski obszar celny.
4. Minister właściwy do spraw zdrowia, a w odniesieniu do produktu leczniczego weterynaryjnego - w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw rolnictwa, określa, w drodze rozporządzenia, sposób i tryb monitorowania bezpieczeństwa produktów leczniczych, uwzględniając w szczególności:
1) utworzenie i utrzymywanie systemu zapewniającego, iż wszelkie informacje odnośnie do podejrzeń wszelkich niepożądanych działań produktów leczniczych przekazywane podmiotowi odpowiedzialnemu oraz przedstawicielom medycznym będą zbierane tak, aby był do nich łatwy dostęp w jednym miejscu,
2) przygotowywanie raportów, o których mowa w ust. 1 pkt 3,
3) zapewnienie, aby na każdą prośbę Prezesa Urzędu o przekazanie dodatkowych informacji niezbędnych do oceny korzyści oraz zagrożeń związanych ze stosowaniem danego produktu leczniczego udzielano szybkich i pełnych odpowiedzi łącznie z informacjami o ilości sprzedaży danego produktu leczniczego,
obowiązki lekarzy i farmaceutów w zakresie zgłaszania działań niepożądanych oraz tryb i sposób ich zgłoszenia oraz wzór zgłoszenia.
5) szczegółowy zakres i tryb oraz sposób zgłaszania przez podmiot odpowiedzialny działań niepożądanych produktu leczniczego, uwzględniając w szczególności rodzaj zgłaszanego działania.
[...]

Art. 61.
1. Podmiot odpowiedzialny zapewni, że jego przedstawiciele medyczni będą zbierać i przekazywać mu wszelkie informacje o produktach leczniczych, a zwłaszcza o ich działaniach niepożądanych zgłoszonych przez osoby wizytowane.
2. Podmiot odpowiedzialny zapewni system szkolenia swoich przedstawicieli medycznych.


Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodzie lekarza. (tekst jednolity - Dz. U. Nr 21, poz. 204 z 2002 r.)

W art. 45a nakłada na lekarza obowiązek zgłaszania działań niepożądanych leków. [...]

Art. 45a.
1. Lekarz zobowiązany jest zgłosić podmiotowi odpowiedzialnemu za wprowadzenie produktu leczniczego na rynek, a w przypadku trudności z ustaleniem podmiotu odpowiedzialnego - Prezesowi Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, niepożądane działanie produktu leczniczego.
2. Zgłoszenia, o którym mowa w ust. 1, lekarz dokonuje pisemnie na formularzu zgłoszenia działania niepożądanego produktu leczniczego.
3. Minister właściwy do spraw zdrowia określa, w drodze rozporządzenia, sposób zgłaszania niepożądanego działania produktu leczniczego oraz wzór formularza, o którym mowa w ust. 2, uwzględniając w szczególności termin i tryb dokonania zgłoszenia, a także zakres danych podlegających zgłoszeniu, dotyczących identyfikacji pacjenta i produktu leczniczego, a także opisu niepożądanego działania produktu leczniczego.
[...]

Aktem wykonawczym dwóch powyższych ustaw jest:

Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 17 lutego 2003 r. w sprawie monitorowania bezpieczeństwa produktów leczniczych (Dz. U. Nr 47, poz. 405)

Rozporządzenie to szczegółowo określa sposób i tryb monitorowania bezpieczeństwa produktu leczniczego przez Urząd Rejestracji Produktów leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych jak i przez podmiot odpowiedzialny (wprowadzający lek do obrotu).
Określa również niezbędne minimum informacji, które musi się znaleźć na zgłoszeniu działania niepożądanego, to jest:
„[...]
1) dane identyfikacyjne pacjenta: inicjały, płeć i wiek;
2) dane identyfikacyjne lekarza: imię, nazwisko i adres;
3) nazwę produktu leczniczego, którego stosowanie spowodowało podejrzenie niepożądanego działania;
4) opis niepożądanego działania produktu leczniczego;
5) pieczęć i podpis lekarza. [...]”

Ustawa z dnia 19 kwietnia 1991 r. o izbach aptekarskich (tekst jednolity – Dz. U. Nr 9 poz. 108 z 2003 r.)

[W Art. 2a nakłada na farmaceutę obowiązek zgłaszania działań niepożądanych leków]

Art. 2a.
Wykonywanie zawodu farmaceuty ma na celu ochronę zdrowia publicznego i obejmuje działalność polegającą w szczególności na:
1) wydawaniu produktów leczniczych i wyrobów medycznych będących przedmiotem obrotu w aptekach i hurtowniach farmaceutycznych oraz sprawowaniu nadzoru nad ich obrotem, przechowywaniem i wykorzystaniem;
2) sporządzaniu i wytwarzaniu produktów leczniczych;
3) sprawdzaniu jakości i tożsamości leków recepturowych, leków aptecznych i leków gotowych;
4) udzielaniu informacji i porad odnośnie do działania produktów leczniczych i stosowania wyrobów medycznych będących przedmiotem obrotu w aptekach i hurtowniach farmaceutycznych;
5) kierowaniu apteką, działem farmacji szpitalnej lub hurtownią farmaceutyczną;
6) współuczestniczeniu w sprawowaniu nadzoru nad gospodarką produktami leczniczymi, w szczególności w zakładach opieki zdrowotnej;
7) współudziale w badaniach klinicznych prowadzonych w szpitalu;
8) współudziale w badaniach nad lekiem, monitorowaniu niepożądanych działań leków i przekazywaniu tych informacji właściwym organom
[...]

B. Produkty lecznicze i przyszłe produkty lecznicze w badaniach klinicznych

Na podstawie art. 6 ust. 5 pkt 5 ustawy z dnia 6 września 2001 r. – Prawo farmaceutyczne (Dz. U. Nr 126, poz. 1381 oraz z 2002 r. Nr 113, poz. 984, Nr 141, poz. 1181 i Nr 152, poz. 1265) zarządza się, co następuje:

§ 1. Użyte w rozporządzeniu określenia oznaczają: [...]
3) „ciężkie niepożądane zdarzenie natury medycznej” – każde zdarzenie niepożądane występujące u uczestnika badania, które powoduje zgon, zagrożenie życia, konieczność hospitalizacji lub jej przedłużenie, trwały lub znaczny uszczerbek na zdrowiu lub wadę wrodzoną lub uszkodzenie okołoporodowe lub które w ocenie lekarza zostanie uznane za ważne z medycznego punktu widzenia; [...]
10) „produkt badany” – wykorzystywany w badaniu klinicznym przyszły produkt leczniczy, produkt leczniczy bądź też farmaceutyczna postać placebo, która stanowi punkt odniesienia dla oceny przyszłego produktu leczniczego lub produktu leczniczego;
11) „sponsor” – osobę, przedsiębiorstwo, organizację lub instytucję odpowiedzialną za rozpoczęcie, zarządzanie lub finansowanie badania klinicznego; [...]
13) „uczestnik badania” – osobę (pacjenta lub zdrowego ochotnika) poddającą się badaniu klinicznemu; [...]
§ 2. Badanie kliniczne produktu leczniczego lub przyszłego produktu leczniczego, musi: [...]
4) uwzględniać korzyści dla uczestników badania klinicznego i społeczeństwa przewyższające ryzyko związane z udziałem w badaniu, z zaznaczeniem, iż prawa, bezpieczeństwo i dobro uczestników badania są wartością nadrzędną i ważniejszą niż interes nauki czy społeczeństwa; [...]

§ 3. 1. Za przeprowadzanie badania klinicznego w danej jednostce odpowiada badacz, którym jest lekarz medycyny, a w przypadku gdy badanie dotyczy badania nad produktami stomatologicznymi – lekarz stomatolog, posiadający odpowiednio wysokie kwalifikacje. [...]
§ 5. Do obowiązków badacza należy: [...]
10) zapewnienie odpowiedniej opieki medycznej w przypadku wystąpienia jakiegokolwiek niepożądanego zdarzenia natury medycznej, w tym również istotnych odchyleń w wynikach badań laboratoryjnych; [...]
§ 6. 1. Badacz ma obowiązek uzyskania, na podstawie pisemnego wniosku o dostarczonej dokumentacji badania klinicznego, opinii komisji bioetycznej, o której mowa w art. 29 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodzie lekarza (Dz. U. z 2002 r. Nr 21, poz. 204, Nr 76, poz. 691, Nr 152, poz. 1266 i Nr 153, poz. 1271). [...]
3. Badacz dostarcza niezwłocznie komisji bioetycznej:
1) zmiany i odchylenia w protokole, mające na celu wyeliminowanie nagłego ryzyka dla uczestników badania;
2) zmiany, które wiązałyby się ze wzrostem ryzyka dla uczestników badania, lub zmiany istotnie wpływające na przebieg badania;
3) wszystkie ciężkie i jednocześnie niespodziewane niepożądane działania produktu leczniczego lub przyszłego produktu leczniczego;
4) wszystkie nowe informacje wiążące się z niekorzystnym wpływem na bezpieczeństwo uczestników badania oraz na przebieg badania klinicznego.
§ 7. 1. Badacz, w przypadku konieczności prowadzenia badania klinicznego, w sposób odmienny, niż określony w protokole badania klinicznego, zobowiązany jest do uzyskania zgody sponsora oraz pozytywnej opinii komisji bioetycznej, z zastrzeżeniem ust. 2.
2. W przypadku gdy podjęcie działań, o których mowa w ust. 1, wynika z konieczności wyeliminowania bezpośredniego ryzyka zagrażającego uczestnikom badania, zmiana w prowadzeniu badania klinicznego może być dokonana natychmiast po stwierdzeniu takiej konieczności; o wprowadzonych zmianach niezwłocznie zawiadamia się sponsora, komisję bioetyczną oraz ministra właściwego do spraw zdrowia. [...]
§ 9. 3. Badacz lub współbadacze zgłaszają do sponsora ciężkie niepożądane zdarzenia natury medycznej oraz niezwłocznie przesyłają pisemne szczegółowe raporty do sponsora, zgodnie z zaleceniami zawartymi w protokole badania klinicznego i wskazówkami uzyskanymi od sponsora. [...]

§ 10. [...] 20. Sponsor zapewnia prowadzenie badania klinicznego w oparciu o dane na temat bezpieczeństwa i skuteczności produktu badanego, usprawiedliwiające stosowanie go u danej populacji ludzi, z zachowaniem planowanej drogi podawania, określonego dawkowania i okresu leczenia.
21. Sponsor dokonuje bieżącej oceny bezpieczeństwa produktu badanego, a w szczególności:
1) niezwłocznie powiadamia badaczy, komisje bioetyczne i Urząd o nowych informacjach, które mogą mieć wpływ na bezpieczeństwo uczestników badania, przebieg badania lub zmianę opinii komisji bioetycznej lub konieczność uzyskania stosownych zmian w Centralnej Ewidencji Badań Klinicznych;
2) uaktualnia broszurę badacza co najmniej raz w roku;
3) zgłasza do komisji bioetycznych i Urzędu informacje o wszystkich ciężkich niepożądanych działaniach produktu leczniczego lub przyszłego produktu leczniczego, które są jednocześnie niespodziewanymi niepożądanymi działaniami produktu leczniczego lub przyszłego produktu leczniczego w terminie 15 dni od daty ich powzięcia;
4) sporządza i przekazuje komisjom bioetycznym oraz Urzędowi:
a) sprawozdanie z postępu badania klinicznego – raz w roku w przypadku badań trwających dłużej niż 1 rok,
b) raport końcowy – sporządzony po zakończeniu badania klinicznego. [...]
22. Sponsor zapewnia odszkodowanie za szkody poniesione przez uczestników badania klinicznego w wyniku prowadzonego badania. [...]

§ 13. 1. Protokół badania klinicznego zawiera następujące dane: [...]
8) dane na temat potencjalnych korzyści oraz ryzyka dla uczestników badania; [...]
20) opis sposobów rejestrowania niepożądanych zdarzeń natury medycznej i chorób towarzyszących oraz sporządzania pisemnych raportów; rodzaj i czas trwania obserwacji osób uczestniczących w badaniu klinicznym, po wystąpieniu niepożądanego zdarzenia natury medycznej; [...]

§ 14. 4. Broszura badacza zawiera następujące informacje: [...]
8) toksykologiczne; [...]
11) dotyczące bezpieczeństwa i skuteczności produktu badanego; [...]
5. Po dopuszczeniu produktu badanego do obrotu broszura badacza może być zastąpiona podstawową informacją o produkcie leczniczym, zawierającą aktualną i szczegółową informację o wszystkich istotnych dla badacza cechach badanego produktu leczniczego zgodnie z informacją zawartą w Charakterystyce Produktu Leczniczego.
§ 15. Wymagań Dobrej Praktyki Klinicznej nie stosuje się w przypadku prowadzenia nieinterwencyjnego badania obserwacyjnego, w którym:
1) produkt leczniczy jest stosowany zgodnie z Charakterystyką Produktu Leczniczego i warunkami uzyskanego dopuszczenia do obrotu;
2) zastosowanie wobec pacjenta określonej strategii terapeutycznej jest zgodne z przyjętą praktyką medyczną;
3) zastosowanie produktu leczniczego jest niezależne od decyzji o włączeniu pacjenta do badania;
4) żadne dodatkowe procedury diagnostyczne ani monitorujące stan pacjenta nie są stosowane – a do analizy danych uzyskanych w trakcie badania klinicznego stosowane są wyłącznie metody epidemiologiczne.
§ 16. Rozporządzenie wchodzi w życie z dniem 1 stycznia 2003 r.


Uwaga: W załączeniu pełen tekst Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 10 grudnia 2002 r. w sprawie określenia szczegółowych wymagań Dobrej Praktyki Klinicznej, z wyróżnionymi na czerwono fragmentami dotyczącymi bezpieczeństwa leków.

Załączniki: rozporzdzenie_mz_w_sprawie_dobrej_praktyki_klinicznej.doc